به گزارش عکاسان اعماق آسمان که در گوشه و کنار نیمکره شمالی سرگرم عکاسی با تلسکوپ از فوران عجیب دنباله‌دار هولمز هستند، دم این دنباله‌دار از گیسوی اصلی آن جدا شده و در حال پخش‌شدن در فضا و رها شدن از دنباله‌دار است.

دو تصوير عميق با نوردهي طولاني از هولمز پيش و پس از جدا شدن بخش دنباله‌مانند آن

هولمز در ابتداي آبان 1386 طی چند ساعت به طور شگفت آوری از قدر 17 (دور از تیررس بیشتر تلسکوپ های آماتوری) به قدر 5/2 رسيد، در حد دید چشم غیرمسلح حتی در آسمان بزرگترین و نورانی‌ترین شهرهای جهان. اين افزايش يک ميليون مرتبه‌اي روشنايي، دنباله‌دار هولمز را به يکي از اعجاب انگيزترين پديده‌‌هاي نجومي ساليان اخير بدل کرد.

 

این "ستاره" نوظهور در صورت فلکی برساوش به مرور به جرمی گسترده تبدیل شد زیرا انبوه گار و غبار رها شده از هسته فوران کرده دنباله‌دار گیسوي تازه، درخشان و در حال گسترش را حول آن ایجاد کرد که با سرعت یک تا دو دقیقه قوس در شبانه روز در آسمان بزرگ می‌شد. به مرور هاله سبز رنگ بیرونی در اطراف گیسوی درخشان مرکزی پدیدار شد که از ترکیبات سیانید هیدروژن و ترکیبات مشابه کربنی است. سپس با 

تصويري با تلسکوپي بزرگ که براي نمايش جزييات بيشتر به صورت نگاتيو است.

تلسکوپ‌های بزرگ کشیدگی در یک جهت گیسو دیده شد که به مرور به رشته‌هایی دم مانند در تصاویر عمیق از این جرم بدل شد. اين رشته‌ها شبیه دم دنباله‌دارها بود، به رنگ آبی دم یونی دیگر دنباله‌دارها اما با ظاهری متفاوت. این عارضه که در آسمان تاريک با تلسکوپهای مناسب آماتوری به طور مستقیم نیز همچون رشته‌ها و کشیدگی در یک سوی گیسو قابل مشاهده است اکنون از گیسوی اصلی هولمز جدا شده و در حال دور شدن از دنباله‌دار است.

 

این جداشدن برخی پژوهشگران را به این فکر انداخته که شاید عارضه های رشته رشته بخشی از خود گیسو بوده که بر اثر فوران و سرعت اولیه کسب شده نسبت به حرکت مداري هسته به مرور از هسته به گیسوی درونی و سپس به بخش بیرونی آمده، همچون دمی ظاهری پدیدار شده و در ادامه مسیر رو به بیرون خود از گیسو جدا شده است. اما برخی دیگر نیز آن را بخشی جدا شده از دم اصلی دنباله‌دار می‌دانند.

 

هولمز دنباله‌داری کوتاه دوره است  که در سال 1892 بر اثر فورانی مشابه کشف شد. هولمز هر  9/6 سال به گرد خورشید می گردد و حتی در حضیض هم حدود 2 واحد نجومی (بیش از فاصله مریخ تا خورشید، هر واحد نجومي برابر حدود ۱۵۰ ميليون کيلومتر) از خورشید فاصله دارد. به همین سبب چندان پرنور نمی‌شود مگر دچار فورانی مانند این شود، فوراني به سبب تکه تکه شدن هسته، یا خروج گاز حبس شده در درون متخلخل این کوه یخ. قطر هسته هولمز فقط 5/3 کیلومتر تخمین زده می

هولمز در شب ۱۷ آبان در آسمان تهران. دنباله‌دار نزديت آلفا-برساوش يا مرفق و گروه ستاره‌اي نزديک آن ديده مي‌شود. عکس: بابک تفرشي

شود و مانند همه دنباله‌دارها جرمی بسيار کم به اندازه یک کوه عادی از جنس یخ و غبار دارد اما گیسوی رقيق آن اکنون بیش از قطر خورشید گسترده شده است. هولمز اکنون در فاصله حدود ۵/۲ واحد نجومي از خورشيد و ۶/۱ واحد نجومي از زمين است و به علت تمايل مداري‌اش چندين درجه از صفحه منظومي شمسي زاويه دارد. در اين ايام زمين تقريبا بين دنباله‌دار و خورشيد قرار دارد
(با زاويه حدود ۱۵ درجه نسبت به خط واصل دنباله‌دار-خورشيد) در نتيجه دم دنباله‌دار از ديد ما تقريبا در امتداد پشت آن قرار مي‌گيرد و ما فقط زاويه کوچکي از آن را مي‌بينيم.

 

این جرم در این شب‌ها موضوعی فوق‌العاده برای رصد است، پدیده ای که شاید  سال‌ها طول بکشد که شبیه آن در آسمان ما تکرار شود. هولمز جرمی نزدیک به شمال آسمان و در صورت فلکی برساوش است که از اول شب تا صبحدم دیده می‌شود. با توجه به فاصله زياد دنباله‌دار از حضيض و فاصله متوسط زيادش از خورشيد جابه‌جايي آن در آسمان کند است و طي شب‌هاي بعد نيز مي‌توانيد آن را نزديک به آلفا-برساوش مطابق نقشه زير ببينيد. 

 

نقشه راهنماي رصد هولمز طي چند ماه آينده در صورت فلکي شمالي برساوش. مسير دنباله‌دار به سوي آلفا-برساوش(مرفق)و سپس در اوايل زمستان به سوي ستاره متغير راس الغول (بتا-برساوش) است. ميدان ديد عمومي دوربين‌هاي دوچشمي متوسط نيز در پايين راست نشان داده شده است، همين طور راهنماي قدر ستاره‌ها در چپ.

معمولا فورانهای این چنیني دنباله‌دارها چندان دراز مدت نیست و دنباله‌دار طی چند شب دوباره کم نور می شود اما هولمز از زمان فوران کماکان از قدر مجموع حدود 3 دیده می‌شود و هنوز هم با چشم برهنه به خوبی پیداست. البته به سبب گسترش بسیار گیسوی دنباله دار از جرمی ستاره مانند به هاله ای به قطر حدود 20 دقیقه قوس (دو سوم پهنای قرص ماه) در شب 18 آبان روشنایی سطحی (قدر در واحد سطح) افت کرده است. با چشم آن را به صورت ستاره‌ای مه آلود می‌بینید، با دوربین دوچشمی شبیه سحابی است و با تلسکوپ منظره‌ای حیرت انگیز است.

 

طی شبهای بعد هولمز به مرور به آلفا-برساوش و گروه ستاره ای اطراف آن نزدیک و بر قطر ظاهری‌اش افزوده می‌شود. این شب ها، تا چند روز مانده به پایان آبان، که ماه هنوز به روشنایی  شبهای بدر نرسیده است بهترین فرصت برای رصد این دنباله دار است. آسمانی صاف و ابزار رصدی مناسبي بیابید و این شگفتی آسمان پاییز 1386 را کنکاش کنید.

 

اگر اهل کارهای علمی فراتر از رصد تفننی هستید با ابزار خود به ثبت دقیق دنباله‌دار و قدر‌سنجی آن در مقایسه با نور ستاره‌های زمینه و تهیه منحنی از تغییرات قدر آن بپردازید. گزارش‌های رصدی دقیق و تصاوير خود را علاوه بر ارسال برای ما به منابع بین المللی مانند  Spaceweather.com  (شامل گالري بي‌نظيري از تصاوير  هولمز از سراسر جهان)، وبگاه مرجع Aerith ، بخش دنباله‌دارها در انجمن نجوم بريتانيا ، بخش رصدگران دنباله‌دار در اتحاديه نجوم  و وبگاه Cometography بفرستید